Jedna z najbardziej wstrząsających książek historycznych ostatnich lat. Po wojnie golono im głowy i skazywano na milczenie. Pracownice domów publicznych w obozach koncentracyjnych, zmuszane do pracy seksualnej kobiety z ulic Krakowa czy Warszawy - zepchnięte na margines historii stały się niewidzialnymi i „niegodnymi” ofiarami wojny. Oskarżano je o kolaborację, zawstydzano, napiętnowano. Ich historii nie było w podręcznikach, wspomnieniach ani oficjalnej pamięci. Nowe, poszerzone wydanie przełomowej książki Joanny Ostrowskiej przynosi m.in. niepublikowane wcześniej świadectwa więźniarek i rozbudowaną część poświęconą Majdankowi. To efekt kolejnych lat pracy, nowych relacji i historii, które zaczęły docierać do autorki po pierwszym wydaniu. Joanna Ostrowska, jedna z najbardziej wyrazistych i bezkompromisowych historyczek, pokazuje nie tylko skalę przemocy, lecz także sposób, w jaki po wojnie odbierano ofiarom godność, podmiotowość i prawo do własnego głosu. Przemilczane to poruszająca opowieść o tym, jak łatwo historia pomija „niewygodne biografie”. I jak wielką siłę ma przywracanie głosu tym, których nie mogliśmy albo nie chcieliśmy słuchać. Joanna Ostrowska (ur. 1983) – laureatka Nagrody Literackiej NIKE Czytelników i Czytelniczek 2022, doktorka nauk humanistycznych w zakresie historii, studiowała również w Instytucie Sztuk Audiowizualnych UJ, Katedrze Judaistyki UJ, Gender Studies UW, Zakładzie Hebraistyki UW i PWSFTviT w Łodzi. Wykładowczyni akademicka i dramaturżka teatralna. Członkini Rady Programowej Queer Muzeum Warszawa. Autorka książek: Przemilczane. Seksualna praca przymusowa w czasie II wojny światowej (2018), „Mój Führerze!”. Ofiary przymusowej sterylizacji na Dolnym Śląsku w latach 1934–44 (2019), Oni. Homoseksualiści w czasie II wojny światowej (2021) oraz Ślady. Historia pewnego archiwum (2025). RECENZJE: Choć opowieść Ostrowskiej ma fundament naukowy, dla miłośników takich autorów jak Svetlana Aleksijewicz czy Marcin Zaremba, stanowić będzie poruszające doświadczenie. Przemilczane to pozycja dla osób, które stawiają trudne pytania i są gotowe na rewizję własnych poglądów. To lektura wymagająca odporności – napisana chłodnym, precyzyjnym językiem, który potęguje tragizm opisywanych realiów. Prof. dr hab. Jolanta Kolbuszewska Rozprawa naukowa, „dotykająca” bardzo skomplikowanej części i tak przecież niełatwego procesu historycznego (wojna, okupacja, konspiracja), a także jego następstw już po zakończeniu wojny. To klucz w zrozumieniu „przemilczenia” i „przemilczanych”. Ich zdwojonego dramatu – czasu gwałtu, czasu ofiary i czasu powojennego – strachu, wstydu, odpowiedzialności, rodzinnej tajemnicy, często kłamstwa. Ale i odwagi – zgoda na dokumentację, zgoda na publikację – to nie tylko postawa, ale i odpowiedzialność – zło wojenne pozostaje, również w formacie: gwałt, częścią całego procesu: II wojna światowa, okupant – okupowani, konspiracja, ale i ofiara. Kobieta – ofiara. Prof. dr hab. Jacek Chrobaczyński Błędne koło przemocy mającej swe źródło w patriarchalno-mizoginiczno-bogoojczyźnianej moralności toczyło się nadal i w końcu przestało, spychając niewygodne ofiary na margines zapomnienia. I oto teraz, ponad siedemdziesiąt lat po wojnie, Joanna Ostrowska przywraca je naszej pamięci. Odmilcza przemilczane. Bardzo jestem z niej dumny. Mike Urbaniak, Vogue Wymazano je z historii, bo są niewygodne, bo rozbijają sztywny podział na oprawcę i ofiarę. Bo jak nazwać więźniów, którzy w puffach katowali bezbronne kobiety, odreagowując w ten sposób własne poniżenie? Ostrowska pierwsza w Polsce sięga po historie przymusowych pracownic seksualnych w czasie II wojny światowej. Dlaczego tak późno? Polska pamięć była i jest martyrologiczna, heroiczna, męska. Teraz te zapomniane ofiary nazizmu są już trochę mniej zapomniane. Justyna Szklarczyk, Polityka Ostrowska dowodzi, że cierpienia związane z przemocą seksualną wyparto z polskiej pamięci zbiorowej, bo były „moralną kontrowersją", nie pasowały do narracji o bohaterskiej walce z okupantem. Obecna polityka historyczna też nie sprzyja takim opowieściom, więc ta praca jest tym bardziej cenna. Piotr Gajdowski, Newsweek Ogromna praca wobec porażającej historii i wobec dojmującego paradoksu, że łatwiej bywało – jak czytamy we Wstępie – ustalić umeblowanie w pokojach domu publicznego niż to, kto tam pracował. Joanna Ostrowska wykonała gigantyczną pracę, by podjąć próbę przywrócenia głosu tym, których doświadczenia zostały przemilczane, a osobiste historie zakodowane wyłącznie niemal w drobnych szczegółach: w punktach na mapie, w inicjałach, w datach pośpiesznie zapisanych na marginesach dokumentów. Weronika Murek Druga wojna światowa będzie taka, jaką pozwolimy ją sobie pamiętać. Przez kolejne dekady w tej pamięci nie mieściły się opowieści kobiet i mężczyzn, którzy doświadczyli przymusowej pracy seksualnej. Powojenne milczenie krzywdziło podobnie jak wojenna przemoc. Ich losy były wymazywane, ich głosy uciszane, ofiary milczały z powodu wstydu, poczucia winy, lęku przed stygmatyzacją. Dzięki Joannie Ostrowskiej wreszcie mają szansę na odzyskanie godności i na sprawiedliwość. Cenzurowano ich świadectwa w imię fałszywie pojętej troski o ich „dobre imię”, nie badano ich krzywd, jakby były gorszej kategorii, jakby tym osobom nie należało się współczucie. Znalazły się na marginesie historii, upamiętnień, reparacji, opieki medycznej, troski. Patriarchalna kultura – niezależnie od kraju – zrównała je wszystkie w zapomnieniu. Prawda o losie kobiet przymusowo pracujących seksualnie, wykorzystywanych, zgwałconych, stała się tabu, a jej miejsce zajęły fantazje, zmyślenia, stereotypy, uprzedzenia. Joanna Ostrowska przez lata wytrwale bada – mimo przeciwności i niedoboru materiałów – każdy fragment opowieści, który przetrwał czystkę dokonaną przez wymierzoną przeciw kobietom politykę historyczną. Autorka wykonała heroiczną pracę, przywracając nam to, co ocalało z zapomnianych herstorii, żebyśmy mogli odzyskać je dla naszej pamięci i wrażliwości, żebyśmy mówiąc o wojnie, już nigdy nie pominęli sfery seksualności wygodnym milczeniem. Także dziś kobiety i mężczyźni na całym świecie w trakcie konfliktów wojennych cierpią wskutek przemocy seksualnej – książka Joanny Ostrowskiej uczy nas, by nie popełnić wobec nich zbrodni przemilczenia. Karolina Sulej